?

Log in

No account? Create an account
Страница ЖЖ под названием «Творческая мастерская Энциклопедия Мечетлинского района» создана для продолжения творческой и научной работы по сбору нового информационного материала, уточнению и дополнению существующих статей второго выпуска, т.е. для подготовки к изданию следующего выпуска энциклопедии. Когда это случится, сложно предсказать. Изданию любой энциклопедии, районной в том числе, должна предшествовать многолетняя кропотливая научная работа. Сбор материалов, обработка и подготовка статей не должно прекращаться после завершения торжественных мероприятий по случаю юбилея района.

Любой мечетлинец может (и должен) участвовать в этой работе. Для этого необязательно в совершенстве владеть знаниями в области энциклопедической науки. Достаточно иметь желание. Дерзайте, пробуйте, предлагайте.

Созданы специальные записи (разделы):
1.Замечания, исправления, дополнения к существующим статьям - http://meshetlinski.livejournal.com/604.html
2.Предложения по новым статьям и их обсуждение - http://meshetlinski.livejournal.com/941.html
3.Никто не забыт!!!!! - http://meshetlinski.livejournal.com/1093.html

Для размещения интересных материалов, статей из газет создавайте новые записи.
Для отправления электронных писем используйте адрес meshetlinski@gmail.com
Тел язмышы укытучы кулында


Ана баланы ике тапкыр тудыра: бер тапкыр — тән биреп, икенче тапкыр — тел биреп! Әгәр дә бала тәнен гөл кебек иркәләп, назлап, кадерләп тормасаң, ул гарипкә әверелергә мөмкин. Тел дә шулай, аны күңелеңә газиз авазлар белән ачтырмасаң, бишектә үк Тукай шигырьләре белән баетмасаң, балалар бакчасында, арытаба мәктәптә гел генә камилләштермәсәң, тел иясе, һичшиксез, имгәк кешегә әйләнәчәк. Ана биргән телне бүген үстерү-камилләштерү бурычы мөгаллимнәргә йөкләтелгән дә инде. Без аларны гади генә итеп тел һәм әдәбият укытучылары дип йөртәбез.

Мәчетле районында башкорт, татар, урыс милләтләре вәкилләре яши. Аларның һәрберсе буыннан-буынга күчеп килгән гореф-гадәтләрен, йолаларын саклый, динен тота, укмашып яшәгән урыннарында үз телләрендә сөйләшә, укый, тәрбия ала.

Бүген биредәге мәктәпләрнең бишесендә татар телендә белем бирелә, катнаш халыклар яшәгән район үзәгенең лицей, гимназиясендә, Әләгәз авылында татар теле фән буларак укытыла. Андагы татар балаларына, уку планнарына ярашлы, туган телнең нечкәлекләренә, әдәбиятына хөрмәт-мәхәббәтне унбер укытучы өйрәтә, тәрбияли. Укытучыларның һәрберсе югары белемле, тәжрибәле. Күпләре һөнәри уңышлары өчен исем-дәрәҗәләргә лаек булган. Әйтик, Яңа Мөслим, Әләгәз, Олы Ака мәктәбе укытучылары, ирле-хатынлы Сәрия һәм Наил Нурыевлар, Минзәлә Нәфыйкова, Альбина Нурыева — “Русиянең иң яхшы укытучылары”, 100 мең сумлык Грант ияләре. Шулай ук, аларның тәүге өчесе республика татар теле укытучылары конкурсында катнашучылар да. Абдулла һәм Әҗекәй мәктәпләреннән Әлфия Ханова, Минзилә Абзалова Русиянең мактаулы мәгариф хезмәткәрләре, Башкортстанның мәгариф алдынгысы билгеләре белән бүләкләнгәннәр. Олы Устьикин лицее укытучысы Рузилә Зәйнуллина — районның “Иң яхшы укытучы-2010” конкурсы җиңүчесе.

Татар теле һәм әдәбияты укытучылары аз булуга карамастан, аларның берләшмәсе районда иң иҗади эшләүчеләрдән санала. Берләшмә эшчәнлеген мәгариф бүлеге белгече, Башкортстанның мәгариф алдынгысы Миңнегөл Галәветдинова җитәкли. Укытучылар даими рәвештә үзләренең утырышларына җыела, алар бик җитди һәм эшлекле оештырыла: бер-берсенә ачык дәресләр күрсәтәләр, укытуның дәрәҗә-сыйфатын күтәрү, тәрбия чараларын төрлеләндерү буенча бурычлар билгелиләр.

Алар өчен заман таләбе — мәгълүмати технологияләр файдалану да ят түгел. Укытучыларның һәрберсе дәресләрендә компьютер һәм мультимедиале җиһазларны оста куллана. Аерым язучылар иҗаты буенча электрон дәреслекләр, компакт-дисклар, аудио һәм видеоязмалардан файдалану балаларның белемен тагын да тирәнрәк итә.

Укытучыларның иң зур максатларының берсе — балаларны үзаллы фикерләүгә, ягъни фәнни эзләнү эшчәнлегенә җәлеп итү. Дәрес кысаларыннан тыш, алар өлкән сыйныф укучыларын тел гыйлеме, әдәбият тәнкыйте, тарихы буенча рефератлар язарга, шигырь, хикәяләр иҗат итәргә өйрәтә. Үз чиратында, алар бу хезмәтләре белән республика укучыларының кече академиясе, чит өлкәләрдә уздырылган фәнни-гамәли конференцияләрдә чыгыш ясый, әдәби җимешләрен балалар өчен нәшер ителгән гәзит-журналларда бастыра. Мәсәлән, Олы Ака һәм Яңа Мөслим мәктәпләре укучылары Казан шәһәрендә үткәрелгән Каюм Насыйри исемендәге яшүсмерләрнең фәнни-эзләнү укуларында, “Иделем акчарлагы” һәм “Илһамлы каләм” конкурсларында диплом, башка төрле бүләкләр алып кайттылар. Татар телле яшь мәчетлелеләр инша, сәнгатьле итеп шигырь уку республика конкурсларында да даими катнаша, җиңүчеләр рәтенә чыга. “Әллүки”, “Тулпар” журналлары битләрендә каләм сыныйлар.

Мәчетле укучылары республика күләмендә үткәрелгән татар теле һәм әдәбияты олимпиадаларының берсендә дә катнашмый калганнары юк. Шундый олимпиада башта районда үткәрелә. Уфага тик нык әзерлекле, көчле укучылар гына алып барыла. Әлегә аларның мәктәп, укытучылар йөзенә кызыллык китергәне булмаган. Быел да сынатмаганнар, исемнәре беренче унлыкка кергән.

Сер түгел, мәктәпләрдә ел саен туган тел дәресләре, шул исәптән, татар теле дә, кимегәннән-кими. Шуңа карамастан, районның татар теле укытучылар коллективы төшенкелеккә бирелми. Чәмләнеп эшлиләр, балаларны иҗатка тартуның яңа ысулларын эзлиләр. Алар берләшмә утырышының соңгысында укучылар белән берлектә җыйган татар авыллары тарихы, топонимикасы, фольклоры, диалекты материаллары буенча китап-тупланма бастырырга карар иткәннәр. Хәзер аның беренчесе — кеше кушаматлары турындагысы дөнья күрергә тора.

Татар мөгаллимнәре укыту-тәрбия эшләре белән генә чикләнеп калмый. Алар районның татар зыялылары өчен елына берничә тапкыр үткәрелә торган әдәби-мәдәни кичәдә дә актив катнаша. Чараны уздыручыларга сценарийлар төзешәләр, кичәдә шигырьләр укыйлар, җырлыйлар, китап күргәзмәләре оештыралар. Шушы көннәрдә шундый кичәләрнең чираттагысы район мәдәният йорты янында уңышлы эшләп килүче “Зөбәрҗәт” татар хатын-кызлары фольклор ансамбленең 20 еллык юбилеена багышланачак.

Менә шулай, һөнәрләренә бирелеп, милләт-халкыбызга тугры калып, киләчәккә якты өметләр баглап яши һәм эшли Мәчетленең татар теле укытучылары. Аларга, аналарыбыз тарафыннан бирелгән иң кадерле бүләк — телебез сакчыларына, фидакарь хезмәтләре өчен рәхмәт әйтик һәм изге юлларында яңадан-яңа уңышлар телик.

Фуат Галәветдинов.

Мәчетле районы.
Рөстәм Нуриев
Йәшәү мәғәнәһе – игелек ҡылыуҙа

“Мәсетле ере гүзәл тәбиғәтле, әммә райондың уңған, тыңғыһыҙ кешеләре унан да гүзәлерәк. Әллә ниндәй мәнфәғәт көҫәмәй, маҡтауҙар талап итмәй, һәр ваҡыт игелек ҡылып йәшәйҙәр”. (1965 – 1972 йылдарҙа КПСС-тың Мәсетле район комитетының беренсе сәркәтибе Абрар Мәсәлим улы Саҙретдиновтың райондың 80 йыллығына арналған сығышынан.)

Ысынлап та, уңған, тынғыһыҙ мәсетлеләр менән күп аралашҡаным бар. Күңелемде бигерәк тә сәнғәт, мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә эшләүселәр арбай. Улар өсөн рухи байлыҡ матди байлыҡтан өҫтөн булғанғалыр инде. Шундай шәхестәрҙең береһе Марат ағай Ғафаров менән әңгәмәләшеү, борсоған һорауҙарға яуап алыу бәхетенә ирештем. Һөйләшеү шул тиклем фәһемле булды, тәьҫораттарҙы ҡағыҙға теркәмәйенсә булдыра алманым.

Марат Фазлетдин улы Ғафаров – районыбыҙҙың Борғатъя ауылында 1942 йылдың 30 июлендә донъяға килгән. Мәғрифәтсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы.



Яҡташыбыҙ 1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлап, 1965 йылда “Салауатнефтехим” комбинатында эш башлай. 1970 – 1971 йылдарҙа Мәсетле районының “Уңыш” ирекле спорт йәмғиәте рәйесе була. 1971 йылдан Марат Фазлетдин улы уҡытыуға күсә, Мәләкәҫ һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры, 1986 йылдан Мәсетле районы халыҡ мәғарифы бүлегенең методика кабинеты мөдире, 2004 йылдан Оло Ыҡтамаҡтағы 2-се урта мәктәп музейы етәксеһе, ә 2009 йылдан райондың тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы етәксеһе вазифаларында эшләй. “Әйле башҡорттары” (1993), “Ғәзиз тыуған яғым – Мәсетле” (2010) һәм “Мәсетле ере тарихҡа бай” (2012) исемле китаптар авторы. Рәшит Әхтәри исемендәге район премияһы лауреаты (2007), I һәм II Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (2002, 2007).



– Марат ағай, Һеҙ күптәргә мәғрифәтсе генә түгел, ә тынғыһыҙ эҙләнеүсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ билдәле. Киң мәғлүмәт сараларында мәҡәләләрегеҙ күренеп бара, китаптарығыҙ нәшер ителә. Бер йырҙа “Тынғыһыҙлай бик йыраҡта, ирешелмәгән теләктәр”, – тип йырланыла. Нисек уйлайһығыҙ: теләктәргә ирешеү өсөн нимә эшләргә кәрәк?

– Кеше теләге – икһеҙ-сикһеҙ даръя ул. Һәр теләге тормошҡа ашып торһа, әҙәм балаһы ожмахта йәшәр ине. Хоҙай башта әҙәмгә ожмахта йәшәү хоҡуғы биргән, әммә ҡушҡан тәғлимәтте Иблис ҡотҡоһо менән боҙоуы арҡаһында Хоҙай Тәғәлә уны ергә төшөрә. Шулай ҙа кешене иң аңлы, иң көслө, фекер ҡеүәһенә эйә булыусы итеп ҡалдыра, ерҙә үҙ көнөн үҙе хәстәрләп йәшәү ирке бирә. Кешенең йәшәү фәлсәфәһе, уның теләктәре шуға бәйле, тип уйлайым. Унда һәр ваҡыт ирекле донъя көтөү, үҙ теләген өҫтөнөрәк күреү уйы алдан йөрөй. Әммә кешелек йәмғиәтендә йәшәп, унан азат булып булмай. Һәр шәхес үҙ илендә, үҙ мөхитендә, үҙ ҡәүемендә булған йола-тәртиптәргә, ҡанундарға бойһоноп йәшәргә бурыслы. Бындай сәйәсәт элек-электән килгән һәм йәмғиәт ҡоролоштары (тәүтормош, община, ҡол биләүселек, феодализм, капитализм, социализм) ошоно дәлилләй. Элек шулай булған һәм киләсәктә лә шулай дауам итәсәк. Кеше шул фәлсәфәне аңлаһа, үҙ иркен, үҙ теләген башҡаларҙыҡынан өҫтөн ҡуймаһа, улар менән бер кимәлдә тотһа, донъя иркенерәк һәм тынысыраҡ буласаҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күпселек быны аңларға теләмәй, шуға күрә кешелек йәмғиәте ожмахтан алыҫлашҡандан-алыҫлаша.

Әйткәндәй, үрҙә иҫкә алынған йәмғиәт ҡоролоштарының тарҡалыуына ла төрлө теләктәрҙең тап килмәүе түгел, ә бер-береһен һанға һуҡмауы алып килде. «Бөтәһе лә бер тигеҙ», – тигән социализм сәйәсәтен дә шул уҡ афәт юҡҡа сығарҙы, тигеҙлек хөрриәте хыял ғына булып ҡалды. Сөнки, төрлө ҡараш-фекер айырмалығын бер ҡалыпҡа һалырға, бөтәһе менән дә бер баштан сығып идара итергә тырыштылар. Кешеләрҙә тигеҙлек, берҙәмлек тойғолары тәрбиәләнек, уларҙы яҡшылыҡҡа, игелеккә өндәнек. Әммә «юғарылағы» ике йөҙлөлөк сәйәсәте, йәмғиәттәге кире күренештәр: алдашыу, көнсөллөк, көсһөҙҙө йәберләү, олоно, кесене хөрмәт итмәүҙе көсәйтте. Һөҙөмтәлә яман ҡылыҡтар йәмғиәтте көтөлмәгән упҡынға ташланы. Әле баҙар иҡтисады, «ҡулланыусылар мәнфәғәте» сәйәсәтен алға һөрәбеҙ, кешенең тәмле ашап, татлы йәшәү теләген оҫта файҙаланған байлыҡ йыйыусылар сәйәсәте икәнен аңлап еткермәйбеҙ. Рухи байлыҡтың матди байлыҡтан юғарыраҡ икәнен инҡар итәбеҙ. Аҡса ҡолдарының самаһыҙ шашыуы ярлылар менән байҙар синыфтары барлыҡҡа килтерҙе. Әле һаман ике йөҙлө булып ҡалабыҙ. «Йәмғиәт мәнфәғәте!» тип һөрән һалабыҙ ҙа шәхси мәнфәғәтебеҙҙе алға этәрәбеҙ. Был күренештәр илебеҙҙең, донъяның киләсәге хаҡында борсоуға һала, сөнки берәүҙәр икенселәрҙең фекерен ишетмәй, ҡарашын һанға һуҡмай.

Кеше был донъяға байлыҡ тупларға түгел, ә игелек ҡылыу өсөн тыуа. Башҡарған ғәмәлдәренең дәүмәле мөһим түгел, ә изге булыуы мөһим. Был – уның ерҙә ҡалдырған эҙе. Тәбиғәт ҡанундарына буйһоноп йәшәргә, уны ҡурсаларға, һаҡларға, үҙ нәҫелен дауам итергә, йәмғиәт мәнфәғәтен инҡар итмәҫкә бурыслы. Кеше йәмғиәттән айырым йәшәй алмай һәм уны бәләкәйҙән быға әҙерләү, һәр баланы шәхес итеп тәрбиәләү өсөн шарттар булдырыу зарур. Йәғни, баланың нәҫеле, аймағы, ауылы, милләте тарихын белеп үҫеүе маҡсатҡа ярашлы. Оло быуынға хөрмәт менән ҡарау, башҡаларға кеселекле, ярҙамсыл, ғәҙел булыу, хеҙмәткә күнегеү, яратҡан һөнәр һайлау тормошта уңышҡа өлгәшергә ярҙам итә, абруй, хөрмәт ҡаҙандыра. Йәшәйештең ябай ҡағиҙәләрен үтәү теләктәргә ирештерә, әммә, бөтәһенә лә түгел. Кеше шулай ҡоролған: уға һәр ваҡыт нимәлер етмәй.

Мин – романтиктар быуыны, һуғыш осоро балаһы. Беҙ хыял шишмәһендә йөҙөп тәрбиәләндек, шуға ла бөтә теләктәребеҙ тормошҡа ашманы, әммә рухи донъябыҙҙы һаҡлап ҡалдыҡ. Әле лә, ирешелмәгән теләктәрҙе үтәү өсөн, үҙемсә тырышҡан көнөм.

– Мәғрифәтсе академик Бестужев-Лада бер мәҡәләһендә: «Һәр милләттең үҙ пәйғәмбәре бар», – тип әйтә. Һеҙ шуның менән килешәһегеҙме?

– Мәғариф өлкәһендә эшләгән күренекле ғалим Бестужев-Лада хаҡында совет заманында уҡ белә инем, әммә уның иҫкә алынған мәҡәләһе менән таныш түгелмен. Шулай булғас, ғалим фекерен туранан-тура аңлата алмайым, әммә мине лә дин-тәрбиә тураһында уйҙар борсой. Беҙ атеизм дәүләтендә тәрбиә һәм белем алдыҡ. Шуға ҡарамаҫтан, күңелемдә өләсәйемдең «Аллам», «Хоҙайым», «Тәңрем» тигән һүҙҙәре хәтерҙә ныҡ һеңеп ҡалған. Бала саҡта Тәңре төшөнсәһен аңламай инем. «Хоҙай» һүҙенең ғәрәпсә Алланың синонимы, иң бөйөк зат булыуын беләм. Пәйғәмбәр төшөнсәһе лә ғәрәпсәнән алынған, дингә нигеҙ һалыусы тигәнде аңлата. Ҡөрьән-Кәрим китабы һүҙлегендә 23 пәйғәмбәр исеме теркәлгән. Иң һуңғы пәйғәмбәр Мөхәммәт – ғәрәп донъяһында дин һәм дәүләт эшмәкәре, тиелә. Христиандарҙа Иисус Христос – Ғайса пәйғәмбәр, Мәрйәм улы Әл-Мәсих Ғайса, тип теркәлгән. Иң боронғо пәйғәмбәр булыуына ҡарамаҫтан, Будда исемлектә юҡ. Шулай уҡ төрки ҡәүемдәренең Тәңре Аллаһы ла дини исемлеккә индерелмәгән. Сөнки, Тәңре дине Христиан дине өҫтөн булған саҡта уҡ изге китаптарға индерелмәй, төшөрөп ҡалдырылған. Христиандар быны «төркиҙәр мәжүсилек, шаманлыҡ менән шөғөлләнә» тип аңлата. Минеңсә, ысынбарлыҡ иһә башҡасараҡ. Фараздарым мәртәбәле тикшеренеүселәрҙең ғилми эштәренә нигеҙләнә. Шуларҙың береһе – Морат Аджиҙың «Ҡыпсаҡ яланының әреме» исемле мөһим сығанаҡтарға таянған китабы.

Тәңре динен төркиҙәр беҙҙең эраға тиклем Индра (Тәңре) образында ҡабул иткән, изге тау Кайласҡа барып табынғандар. Легенда буйынса тауҙар ҡанатлы булып осоп йөрөгән, ә Индра ул ҡанаттарҙы ҡырҡҡас, тауҙар ҡатып ҡалған. Төркиҙәр Европаға Тәңре динен, йолаларын килтергән. Әрмәндәр беренсе булып, унан һуң башҡа милләттәр был динде ҡабул итеп, үҙҙәренсә үҙләштергән. Артабан иһә Тәңре онотолоуға дусар ителә, сөнки донъяның яңы хужалары элек ҡол булыуҙарын оноторға теләй. Ләкин донъяла бер мәғлүмәт тә онотолмай, сөнки Йыһан – үҙе мәғлүмәт һаҡлаусы, уны кешеләр хәтеренә еткереүсе. Шунлыҡтан бер хәҡиҡәтте икенсеһе менән баҫтырып ҡуйыу мөмкин түгел. Береһен юғары күтәреп, икенсеһен төшөрөргә маташыу ҙа ваҡытлыса ғына. Ваҡыт арауығы бик ҙур булыуы мөмкин әлбиттә, әммә ысынбарлыҡ үҙ урынына барыбер ҡайтасаҡ. Шулай булғас, бер ваҡытта ла өҫтөнлөк көҫәргә ярамай, ә һәр хәҡиҡәтте аңлап, уның барлығын инҡар итмәй йәшәү фарыз.

Христиан дине Тәңре диненән Атилла ваҡытында уҡ үҙләштерелгән, тип аңлатыла. Был фараз Христиан динендәге йола-ритуалдар, сиркәү ҡулланған исемдәр-һүҙҙәр төрки сығышлы булыуы менән дәлилләнә. «Икона» төркисә айырым әйберҙе анлата, «Бог» – «мәңгелек», «йыһан», «донъя», «тыныслыҡ» тигән мәғәнәне бирә. «Кадило», «потир», «колокол», «псалтырь», «алтарь», «аминь», «парча», «епанча», «колобок», «кафтан» һ.б. бихисап һүҙҙәр төрки теленән алынған.

Ғөмүмән, христандарҙың, немецтың, урыҫтың тәреһе – барыһы ла Себерҙән, Алтайҙан сығыуы, Тәңре дине тәреһе булыуы билдәле. Тәңре дине тәреһенең дүрт яғы ла тигеҙ, тимәк, донъяның дүрт яғы ла тигеҙ икәнде аңлата. Быны дәлилләү өсөн төрки халыҡтар ҡулланған биҙәү орнаменттарына күҙ һалыу ҙа етә.

Минеңсә, һәр дингә нигеҙ һалыусы булған. Динде таратыусы, тәү дин пәйғәмбәре һәр милләттеке лә булғанмы, булырға тейешме, тигән һорау тыуа. Бөтә диндәр ҙә һуғыш аша, көс менән таратылыуы билдәле. Бында бер ҡәүемдең икенселәрҙе бойһондороу теләге тора. Ошо күҙлектән ҡарағанда, минеңсә, һәр милләттең үҙ пәйғәмбәре булыуы бәхәсле, сөнки, күп милләттәр, яулап алыныу аша башҡа халыҡтар тарафынан буйһондоролоп, еңеүсенең динен, пәйғәмбәрен ҡабул иткән. Боронғо төркиҙәр Христиан һәм Ислам динен танып, үҙ Тәңреһен онотҡан. Шуға ла Тәңре уларҙан баш тартҡан. Һөҙөмтәлә, үҙ Аллаһын юғалтҡандарҙы кәмһенеү, ғазаплы буйһоноу яҙмышы көтөп, төркиҙәр бөтә донъяға һибелергә мәжбүр булған.

Башҡорт халҡына килгәндә, уның милләт булып ойошоу тарихынан сығып, былай күҙаллайым. Ата-бабаларыбыҙ Урал ерлегендә формалашҡан арий тоҡомдары (мадъярҙар) менән Алтайҙан күсенгән төркиҙәр менән аралашыу, бергә йәшәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән төрки ҡәүеме булараҡ, оҙаҡ дәүер үҙ Аллаһын, үҙ пәйғәмбәрен онотмаған, Тәңрегә инанған. Ә һуңынан, ғәрәп миссионерҙары Ислам динен, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе тәҡдим иткән. Шулай ҙа Ислам дине Алтын Урҙа заманында ғына ҡабул ителгән. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, был хәл кисә генә булған, тип тә әйтергә мөмкин. Ғөмүмән, Исламдың суфыйсылыҡ ағымы тарихи Башҡортостанда ныҡ таралған була. Быны ла, башҡорттарҙың, төрки халыҡтарҙың Ислам динен Тәңре диненә яраҡлаштырыуы, тип әйтеүселәр бар.

Шулай итеп, халыҡ хәтере боронғо Тәңре динен һаҡлап ҡалған. Пәйғәмбәре Урал батыр тураһында шиғри ҡобайыр ижад иткән. Урал образында, тыуған илендә йәшәгән башҡорт ҡәүеменең донъяға ҡарашы формалашыуы, яманлыҡ менән яуызлыҡ, фанилыҡ менән баҡыйлыҡ фәлсәфәһенең көрәше кәүҙәләнә. Урал – фани донъяны, Шүлгән (Үлгән) – теге донъя батшалығын билдәләй. Эпостың төп мәғәнәһе – тәбиғәттең мәңгелеклеге. Тәбиғәттең бер өлөшө, аңлы зат булараҡ тәбиғәтте ҡурсалау бурысы кешегә йөкмәтелгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, донъя кимәлендә ҡарағанда, ул үҙен тәбиғәттән өҫтөн ҡуйып, тәбиғәтте үҙ мәнфәғәтенә буйһондороу өсөн тырыша. Әммә был мөмкин түгел, сөнки өлөш бер ваҡытта ла бөтөндән ҙурыраҡ була алмай. Тәбиғәт быны раҫлап, кеше алдына яңынан-яңы ҡатмарлыраҡ кәртәләр ҡуя, быға тиклем билдәле булмаған афәттәр ебәрә.

Башҡортто ҡайһы ваҡыт, әүҙем түгел, бошмаҫ, тип әйтәләр. Быны мин насар сифат итеп түгел, ә халыҡ күңелендә юйылмаған хәтер – самалы тормош фәлсәфәһе ятыуында күрәм. Тәбиғәттән артығын алмай, киләсәк быуынға һаҡлап ҡалдырыу өсөн ошолай йәшәргә дусар ителгән ул. Тимәк, халыҡ тәбиғәттән айырылмаған, уны буйһондорорға ла тырышмай. Башҡорт милләте үҙ пәйғәмбәре итеп эпостағы Уралды таныһа, Тәңре – илаһи зат онотолмаған булып сыға. Башҡорт халҡы артабан да үҙ динен, үҙ пәйғәмбәрен, үҙ фәлсәфәһен инҡар итмәһә, киләсәге лә ыңғай буласаҡ. Шул тәғлимәтте башҡорт халҡына ғына түгел, ә башҡа милләттәргә лә еткергән ғилми һәм әҙәби әҫәрҙәр күберәк ижад ителһен ине. Был йәһәттән башҡорттарҙың бик боронғо ҡәүем булыуын, уның тормош фәлсәфәһен яңы күҙлектән өйрәнеп, донъя кимәленә сығарған Салауат Ғәлләмовтың хеҙмәттәрен баһаламау мөмкин түгел.

– Яҡшылыҡ һәм яманлыҡ, игелек һәм яуызлыҡ. Игелек ҡасан яуызлыҡты еңер? Ғөмүмән, яманлыҡҡа ҡаршы көрәш нимә ул?

– Был һорау бөтә кешелек йәмғиәтен борсой, сөнки яҡшылыҡ (игелек) һәм яманлыҡ (яуызлыҡ) араһындағы көрәш донъя яралыу менән башланған. Кеше аңлы биологик зат булыуы менән үҙенсәлекле, уға ҡараштар төрлөлөгө хас, сөнки бөтә кешеләр ҙә бер иш түгел. Йәшәйештә бер-береңдең ҡылыҡтарын ҡабул итеү йәки итмәү яҡшылыҡ һәм яманлыҡ күренештәрен барлыҡҡа килтерә лә инде. Шул күҙлектән сығып ҡарағанда, яманлыҡты еңеп булмай кеүек, сөнки берәү яҡшылыҡ тип уйлаған эш икенсе кеше тарафынан яманлыҡ тип ҡабул ителә. Әйтәйек, берәүҙәр тәбиғәтте кеше мәнфәғәтендә сикһеҙ файҙаланыуҙы яҡшылыҡ тип белһә, икенселәр яманлыҡ тип күрә. Мин – икенселәр рәтендә. Донъя цивилизацияһының һуңғы ҡаҙанышы – компьютерлаштырыуҙың яҡшы яҡтары ла, яман яҡтары ла барлығын әйтер инем.

Минеңсә, кешелектең маҡсаты яманлыҡты еңеү түгел, ә уны кәметеү юлдарын табыу булырға тейеш. Был эшмәкәрлектә йәмәғәтселектең һәм дәүләттең тырышлыҡтарын берләштереү зарур. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әле бындай берҙәмлек юҡ. Илдәге социаль ҡоролош, ҡанундар күпселектең ҡарашын түгел, ә матди байлыҡ тип күҙҙәре тонған аҙсылыҡтың мәнфәғәтен көҫәй. Ундай кешеләр, үҙәренә ҡалһа, яҡшылыҡ ҡылабыҙ, тип уйлай. Ғәмәлдә иһә үткәнде инҡар итеп, рухи байлыҡтың бәҫен кәметәләр. Минеңсә, был әхлаҡи тәрбиә етмәгәнлектән килә. Кешегә бәләкәйҙән тәбиғәткә, башҡа кешеләр мәнфәғәтендә игелек ҡылыу кәрәклеген аңлатҡанда, яманлыҡ улай ныҡ арта алмаҫ ине. Әлбиттә, әхлаҡи тәрбиә менән бер рәттән, йәмғиәттең ҡанундарына буйһоноп йәшәү тәртибен дә онотмаҫҡа кәрәк. Эш итеп килгән рәсми ҡанундарҙың әхлаҡи яҡтан камиллығы мотлаҡ. Әлеге заманда йәшәйештең төп ҡанундары боҙола, яманды – яҡшы, яҡшыны яман күрәбеҙ. Бына шул мине ныҡ борсоуға һала ла инде.

Кешенең йәшәү мәғәнәһе – тирә-яҡ мөхиткә зыян итмәү, Ер шарының күркәмлеген, байлығын тойоу, дөрөҫ, самалы файҙаланыу, киләсәк быуындар өсөн һаҡлау. Ер йөҙөндә тыныс тормош урынлашһа, шунан да яҡшыраҡ ожмах булырмы? Эйе, йәшәү мәғәнәһе бер генә – һәр кеше ерҙә үҙ эҙен ҡалдырһын, ҙурмы, бәләкәйме, бары тик яҡшы эҙ, киләсәк быуыны, тоҡомдары ғорурланып хәтерләрлек булһын. Һүҙемде йомғаҡлап, шуны әйтер инем: яуызлыҡҡа ҡаршы көрәш ысулы бер генә – тәбиғәткә, башҡа кешеләргә ҡарата яҡшылыҡ, игелек ҡылыу.

– Марат ағай, күңелегеҙҙе ниҙәр боросоғаны тураһында әйтегеҙ әле.

– Ғәҙҙәттә интервью алғанда: «Һеҙ бәхетлеме?» – тигән һорау бирелә. Һуңғы ваҡытта мин дә был һорау тураһында уйлана башланым. Совет осоронда бәхет төшөнсәһенә йәмғиәттә ҡараш бер төрлө булһа, хәҙер иһә тирә-йүндәге үҙ-ара мөнәсәбәт, кешеләр араһында байлыҡҡа ынтылыш ҡарашты үҙгәртте. Бәхет төшөнсәһе әхлаҡҡа бәйле икәнен күрһәтә был үҙгәрештәр, йәғни кешелек донъяһы бәхет темаһын борон замандарҙан бирле тикшерә, философтар хеҙмәттәр ижад итә. Дин әһеле – үҙенсә, буржуаз этика – бер төрлө, ә коммунистик идеология икенсе төрлө аңлата. Ләкин тормош хәҡиҡәте был һорауҙы һәр яңы быуын алдына ҡуя, шуға күрә уға яңыса ҡараш, тикшеренеү булған һәм артабан да дауам итәсәк.

Әгәр совет осоронда үҙемде бәхетле һанаһам, хәҙер ҡарашым үҙгәрҙе, сөнки илдәге әхлаҡһыҙ күренештәр, эшһеҙлек, ауыл тормошоноң һүнә барыуы, күмәк хужалыҡтарҙың тарҡалыуы, мәктәптәр ябылыуы, халыҡтың сит тарафтарға сығып эшкә эҙләүе һ.б. кәмселектәрҙе күреп, үҙеңде бәхетле һанап булмай. Бәхетте, үҙемсә, былай аңлай инем: ғаилә тормошонда тыныслыҡ, эшем менән ҡәнәғәт булыу, коллективта тыныс, аралашып йәшәү. Иң мөһиме: балаларҙы үҫтереү мәшәҡәте менән ваҡыт үтеүе һиҙелмәне. Был бәхет үҙем аңлағанса ине. Һуңғы ваҡыттта, заманса «бәхет» төшөнсәһе менән килешмәй, үҙ-үҙем менән бәхәскә инә башланым. Ҡайһы бер фәлсәфәүи фекерҙәр менән ризалашмау, бәхеткә үҙ мөнәсәбәтемде белдереү, бәлки, ҡайһы берәүҙәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятыр.

«Бәхет» төшөнсәһенә күҙ һалайыҡ. Күптәр уны башҡорт һүҙе тип бутала, ә ул Ислам дине аша ғәрәп теленән үтеп ингән. Башҡортса «бәхет» яҙмыш була. Ғәрәп-башҡорт-рус һүҙлегендә былай тиелә: «Бәхет: 1) яҙмыш (счастье, фортуна); 2) бәхет (счастье); 3) сәғәҙәт (везение). Бәхет – яңғыҙлыҡ исем. Икенсе төрлө рәхәт (йән тыныслығы), рух рәхәте – йән рәхәте, сәғәҙәт бәхет – мәңгелек бәхет (рәхәт) тигәнде аңлата. Башҡорт халыҡ ижадында бәхеткә ҡағылған тапҡыр әйтемдәр бихисап: «эшсән бәхетте эштән эҙләр»; «тырышлыҡ – бәхет асҡысы»; «бәхет башы – тәүфиҡ» (рухи байлыҡҡа ишара); «бәхет малда түгел»; «бәхетһеҙлек башы – ялҡаулыҡ» һ.б.

Был тапҡыр әйтемдәр халыҡ фәлсәфәһен асып һала. Күпселек әйтемдәр бер кешегә төбәлгән. Рухи байлыҡ, матди байлыҡ, һәм дәүләт идараһына ҡағылышлы әйтемдәр ҙә бар. Һәр шәхестең рухи яҡтан камил үҫеше генә бәхет килтереү тәү шарт булыуын халыҡ дөрөҫ баһалайҙыр, тип уйлайым. Әммә, кешелә шәхси эгоизм көслө була. Шулай ҙа ул йәмғиәт ағзаһы булараҡ, коллективҡа ылыға һәм бәхетле йәмғиәт хаҡында хыяллана. Был ҡаршылык кешеләр араһында күп бәхәстәр тыуҙырып, шәхес талаптарҙы тәү сиратта үҙенә түгел, ә башҡаларға ҡуйыусан. «Башта – һин, унан һуң мин», тигән ҡараш был.

Бик күп осраҡта ниндәйҙер кимәлдә идара итеү даирәһенә өлгәшкән кешене «бәхетле» һанайҙар, сөнки ул, тәү сиратта, үҙенең, яҡындарының мәнфәғәтен ҡайғырта. «Бер кеше тәхеткә менһә, ҡырҡ кеше – бәхеттә», тигән әйтем шунан килә лә инде. Был яҡтан совет осоронда бер ни тиклем сикләүҙәр бар ине, әлеге заманда улары ла юҡҡа сыҡты. Эйе, бөгөнгө көндә донъя менән матди байлыҡ идара итә, ә был ғәҙел түгел. Ил идаралығында әхлаҡи шәхестәр булғанда ғына, ил халҡы бәхетле буласаҡ. Немец философы Фейербахтың: «Кешенең бәхеткә ынтылып йәшәүе тәбиғи, һәм һәр әхлаҡтың нигеҙе булырға тейеш», – тигән һүҙҙәрен идара итеүселәр белһен һәм күңеленә һеңдерһен ине.

Был фәлсәфәне Ф.Энгельс тәнҡитләп сыҡты, һәм уның фекерҙәштәре фәнни коммунизм теорияһы аша «бәхет кеше генына бәйле түгел, ә ҡайһы бер шәхестәрҙең эгоизмы ғына» тигән ҡарашты алға ҡуйҙы. Ғәмәлдә был фекер яҡлау тапманы һәм социализм ҡоролошоноң емерелеүе менән тамамланды. Бәхет фәлсәфәһе бер кеше теләгенә төбәлгән булһа ла, уның бөтә йәмғиәткә лә ҡағылыуын инҡар итмәй. Артабан кешелек донъяһының уны ентекләп өйрәнеүе зарур. Был мәңгелек темаға фәҡәт рухи яҡтан үҫешкән шәхестәр генә асыҡлыҡ индерергә һәләтле. XXI быуат быға яуап таба алырмы икән?

Мин бер ябай ауыл малайы. 70 йәшкә еткәнсе социалистик ҡоролошто татыным, «80-се йылда коммунизм була» тигән хөрәфәткә ышандым, барына ҡәнәғәт инем. 20 йылдан ашыу баҙар шартында – капитализмда йәшәйем, әммә күңелем тыныс түгел. Иң көйгәнем, борсолғаным – киләсәк быуын нисек йәшәр, ил был көрсөктән сығырмы? Фекеремде йомғаҡлап шуны әйтке килә: кеше аҡылы – сикһеҙ рухи байлыҡ. Социаль тигеҙлек күҙлегенән сығып билдәләнгән бәхет өсөн көрәш туҡталмаясаҡ, сөнки ул теләк мәңгелек.

– Әңгәмәгеҙ өсөн рәхмәт. Юбилейығыҙ менән Һеҙҙе. Һаулыҡ, оҙон ғүмер, бөтмәҫ йәшәү ҡеүәте, ижади уңыштар теләйем. Һеҙҙең фекерегеҙ йәмғиәт өсөн бик мөһим. Бөгөн аңламағандар иртәгә аңлар.
17.02.2012 - Тормыш
Үткән, бүген һәм киләчәк


Соңгы вакытта “Кызыл таң” гәзите заманында төрле югары вазыйфаларда эшләп, дан казанган кешеләрнең чыгышларын еш бастыра. Бу — бик мактаулы эш. Мондый кешеләрнең эш тәҗрибәсе һәм фикерләре алтыннан да кадерлерәк. Мин шундый кешеләрнең берсенә генә тукталырга телим. Моның өчен сәбәп тә бар. Шушы көннәрдә кулыма урыс һәм татар телләрендә басылган “Тормыш турында уйлар” дигән ике йөз битлек китап килеп эләкте. Мин аны бер кичтә каләм тотып укып чыктым һәм бик канәгать калдым. Китапта безне дулкынландырган күп сорауларга җавап табарга була. Нинди генә хуҗалык эшләрен башкарсаң да, күп очракта үткәннән килгән, ата-бабалардан мирас булып калган эш тәҗрибәсен мөмкин кадәр күбрәк һәм тулырак файдаланырга тырышасың. Ә мондый тәҗрибә китапта үзенә чакырып тора.

Абрар Мәсәлим улы Садретдинов гади кеше түгел. Моны раслау өчен мин мактауга саран булган, партиянең каты куллы өлкә комитеты секретаре Мидхәт Закир улы Шакиров кул куйган характеристикадан өзек китерәм. “Иптәш А. М. Садретдинов район звеносындагы җитәкче вазыйфаларда 15 елдан артык, шул исәптән КПССның Мәчетле район комитетының беренче секретаре булып 8 ел эшләде. Аннары ул республика авыл хуҗалыгы министрының беренче урынбасары итеп үрләтелде. 1978 елдан КПСС өлкә комитетының авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире булып эшли. Иптәш А. М. Садретдинов — авыл хуҗалыгының югары квалификацияле белгече, икътисад фәннәре кандидаты, республиканың авыл хуҗалыгы тармагын үстерүгә күп көч һәм тырышлык сала...”

Арытаба аның конкрет эшләре билгеләнә һәм ирешелгән уңышларда зур өлеше барлыгы күрсәтелә. Бу характеристика аны 1980 елда Октябрь революциясе ордены белән бүләкләүгә тәкъдим иткәндә язылган. Шундый ук характеристиканы БАССР Министрлар Советы Рәисе З. Ш. Акназаров та биргән. Анда Абрар Садретдиновның өч Хезмәт Кызыл Байрагы, “Почет билгесе” орденнары, медальләр белән бүләкләнүе дә әйтелә. Югары җитәкчеләрдән шундый характеристикалар алу бик сирәкләргә генә эләгә.

Абрар Мәсәлим улын мин Мәчетледә беренче секретарь чагыннан беләм. Эш өстендә ничек янганын, һәр нәрсәгә җитди игътибар белән каравын, бернәрсәне дә күз уңыннан ычкындырмавын күреп: “Безнең районга да шундый җитәкче кирәк иде”, дип уйлаган чакларым да бар иде. Мәчетле өчен ул күп эшләде. Әле бөтен илгә билгеле булган “Карагай” шифаханәсен дә ул барлыкка китерде. “Районның шәрәфле шәхесе” исемен аңа юкка гына бирмәгәннәр.

Тормышны, бигрәк тә авыл хуҗалыгын, тирәнтен белүе, үзенчә фикер йөртүе аның белән сөйләшкәндә дә, китапларында да ачык күренә. Ул һәр нәрсәгә гадел карый, тәнкыйть сүзләре дә теге яки бу хәлне төзәтү максатында әйтелә. Шуңадыр да элекке җыентыгына карашым бертөрле генә булмады. Моның шулай булуы табигый. Китап нинди генә булса да, аңа укучылар бертөрле генә күзлектән карый алмый. Автор икенче китабында менә шул мәсьәләләргә күпмедер дәрәҗәдә ачыклык кертергә, ягъни җавап бирергә тырыша кебек. Аның фикерләре җитди, бүгенге тормышта кешеләргә кадерле һәм бик кирәк тойгылар белән сугарылган.

Илнең киләчәге турында автор борчылып яза. Колхозларның бетерелүе, авылларның таркалуы барыбызны да борчый. Бу җәһәттән китапта күп саннар китерелә. Кызыклы тәкъдимнәр дә бар. Мәсәлән, Израильдә авыл хуҗалыгы буенча үрнәк алырлык, тәҗрибәләрен уртаклашыр нәрсәләр күп икән. Анда авыл хуҗалыгында кибуцылар оештырылган. Алар 1919 елда ук барлыкка килә башлый. Русиядәге кооперативларны хәтерләтүче күмәк хуҗалык. Тәүдә үзләренең кораллы хезмәткәрләре дә була. Озакламый ул вазыйфаларны бетерәләр, чөнки кибуцы үзен аклый һәм илнең терәгенә әверелә. Җиргә дәүләт хуҗа. Аны беркем дә бүлеп алырга, дәүләт тә сатарга теләми. Шул дәүләт җирендә кибуцы, ягъни хезмәт коммуналары хакимлек итә. Гомум алганда, кибуцылар биләгән җирдә илнең 2,5 процент халкы яши. Израиль азык-төлеккә мохтаҗлык кичерми. Үзенеке үзенә җитә. Соңгы вакытта Русия базарына керәләр, хәтта бәрәңгене дә шул илнекен ашыйбыз. Үзеннән-үзе шундый сорау туа: нигә безнең җитәкчеләргә дә шул тәҗрибәне өйрәнмәскә? Ул илгә килгән туристларны кибуцыларга йөртәләр, чөнки аларда уңайлы шартлы кунакханәләр төзелгән. Галим автор менә шуларны үзебезнең Башкортстан шартларында күз алдына китерергә тели. Һәм аны аңлавы кыен түгел. Китапта мондый мисалларны байтак табарга мөмкин. Алар беркемне дә уйландырмый калдырмас. Анда башка җитди темаларга да шактый урын бирелгән.

Китап өч бүлектән тора. Беренчесе алда әйтеп үтелгән җәмгыять проблемаларына багышланса, икенчесенә авторның шигырьләре тупланган, өченчесендә төрле рәсми материаллар урнаштырылган. Икенче бүлекне ачканда автор турыдан-туры белдерә:

Рифмаларны, иҗекләрне

Сакласыннар шагыйрьләр.

Ә минем бу китабымда

Тупланган ак шигырьләр.

Китап белән тулысынча танышып чыккач, шундый фикергә киләсең: прозасында автор сәяси, гомум тормыш мәсьәләләренә төп урын бирсә, лирикасында күңелендә кайнаган нечкә тойгылары, сөю хисләре белән уртаклаша, шигърият таләпләренә бигүк игътибар итеп тә бармый. Билгеле, төрлесе бар аларның, кем ничек кабул итә, ул инде һәркемнең үз эше, үз зәвыгы.

Җыентык җиңел укыла һәм уйландыра. Башта әйтүемчә, “Кызыл таң” үткәннең тәҗрибәсен пропагандалап дөрес эшли. Үткәнсез бүгенге һәм киләчәк юк. Аларга барыбер кайчандыр бер әйләнеп кайтыла. Моңа тарихта да, бүгенге тормышта да мисаллар җитәрлек. Әле, мәсәлән, Европа илләре, аеруча Германия Карл Марксның “Капитал”ына зур игътибар бирә. Мәңгелек идеяләр бервакытта да югалмый. Киләчәктә бу агымнан без дә читтә калмабыздыр. Шулай фараз итик.

Расих Ханнанов,

язучы.
Дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, галим, педагог Абрар Мәсәлим улы Садретдинов белән күп тапкырлар әңгәмә корып утырганым булды. Нинди генә темага сөйләшсәк тә, тормышны, кешеләрне тирәнтен белүенә, фикерләү үзенчәлегенә сокланам. Зирәк зиһен, үткен фикер иясе булган Абрар Мәсәлим улы сигезенче дистәне түгәрәкләп килсә дә, гади кешеләр, ил язмышы турында борчыла. Чөнки үзе гомере буе кешеләр белән эшләгән, заманында зур вазифалар биләгән. Яшьләребезне ничек әхлаклы итеп тәрбияләргә? Илебезне ничек алга җибәрергә? Моның өчен нинди алымнар кулланырга? Киләчәк нинди булырга тиеш? Бу юлы шушылар турында сөйләштек.
– Абрар Мәсәлимович, Сез – зур тормыш тәҗрибәсе туплаган, заманында дәрәҗәле вазифаларда эшләп, республика үсешенә сизелерлек өлеш керткән билгеле шәхес. Еш кына элекке һәм хәзерге тормышны чагыштырып карыйсыздыр. Ничек уйлыйсыз, бүгенге заманның төп әхлакый проблемасы нидә?
– Шушы сорауны ишеткәч, ирексездән, уйланып китәм… Балачаклар искә төшә. Менә беркөнне дә балачакта сабан сөргән вакытлар искә төште, уйланып яттым. Без үсмер чакта ике төрле сабан була торган иде: берсен «московский» дип йөртә торган идек, икенчесенә, ике төрәнлесенә «берлинка» диләр. Шунысы кызык, бригадир бәлә-кәйрәк балаларга һәрвакыт «московский» сабанны бирә. Чөнки сөргән вакытта каты җиргә эләгеп, буразнадан чыгып китми ул. Ә «берлинка» – зуррак малайларга.
Боларны нигә искә алып сөйлим дисеңме? Ул вакытта кешеләрне саклау максатыннан эшне аларның көченә, мөмкинлекләренә карап кушалар иде. Аннары хәтерлим, элеваторларга бәләкәй малайлар һәм хатын-кызлар иген ташыйлар. Элеваторы да хәзерге кебек түгел бит аның: такта баскычлар буйлап менеп, игенле капчыкны югарыга сузылып салырга кирәк. Элеваторга барганда үсмер малайлар дилбегә тотып бара, ә көчлерәк хатыннар һәм кызлар иген бушата. Шуның өчен аларның көчләре җитсен дип капчыкларны бәләкәйрәк итеп тегә торган иделәр. Ул капчыкларның авырлыгы чама белән 40 кг. булгандыр ул.
Мин олыгайдым инде, әмма картаерга өлгермәдем әле (елмая). Уйланырга, үткәннәргә анализ ясарга вакытым бар. Гомумән, зиһене төгәл һәр кеше уйлана торгандыр ул. Мин башкаларны читкә куеп торып, үзе турында гына уйлаган кешене иртә картайган кеше дип уйлыйм.
Менә бүгенге заманның төп әхлакый проблемасы нидә дип сорыйсың. Хәзерге яшәеш кызык та, кызганыч та. Кызганычы күбрәк, чөнки кешенең башына да килмәс, аңлашылмас эшләр эшләнә. Җаваплылык хисе юк кешеләрдә. Матбугат битләреннән күренүенчә, 1990 елларда бер районда 1000 кешегә 4,6 җинаять туры килгән, 2010 елда 1000 кешегә – 10,5 җинаять. Шул ук вакытта милиция хезмәткәрләренең саны 8-10 тапкырга арткан. Илдә законнар, милиционерлар, чиновниклар күп. Ә ни өчен тәртип юк? Законнар күп булу беләнмени, алар эшләмәгәч. «Законнар күп булса, тәртип булмый» дигән борынгы бер философ та.
– Сез җитәкчелек иткән елларда хәлләр бу җәһәттән ничек иде соң?
– Элек әхлак, җаваплылык дигән нәрсә көчле иде. Оят, намус, вөҗ-дан бар иде. Кешеләрдә шушыларның булмавы аяныч хәлләргә китерә. Әхлакый кыйммәтләр турында түбәндәгеләрне әйтеп үтәсем килә. Шул ук сәхнә тормышын гына алыйк. Яшьләрне, балаларны – гади халыкны әхлакый яктан тәр-бияләргә тиеш булган, шуның өчен акча алган кешеләр, гафу итегез, күкрәкләрен ачып, күлмәк итәкләрен күтәреп биеп, җырлап йөриләр. Аларны интеллигент дип әйтеп буламы?
Мәдәнияткә хезмәт итүчеләрнең барысы да түбән әхлаклы димим мин. Үзебезнең БСТ каналын да, ТНВны да яратып карыйм. Бездә әле, шөкер, федераль каналлардагы кебек артык тәртипсезлек юк. Күңелгә үз-үзен тотышы, тәртибе, репертуары, йөз-кыяфәте белән ошаган җырчылар бар. Мәсәлән, ТНВда еш чыгыш ясаучы Илсөя Бәдретдинованы гына алыйк. Ул әле яшь җырчы. Шулай булуга кара-мастан, кешенең тын алышын, көнкүрешен, уйларын, кичерешләрен яхшы чагылдырган җырлар башкара. Ә бит ул: «Кеше өметен өзмәсен, юкка чыкмасын, рухлансын, егылып калмасын» дигән фикерне алга чыгара.
Гаилә тормышына, никахлашуга, ике арадагы мөнәсәбәтләргә хәзер бик җиңел карау күзәтелә.
Шунысы аптырата – әдәп, әхлак турында белмәгән кайберәүләр шу-шылар хакында башкаларга вәгазь сөйли. Менә шундый заманда яшибез. Җаваплылык, тәртип, әдәп булмавы безне әхлакый яктан түбән күрсәтә. Без шул хакта тирәнтен уйланырга, үзебезгә нәтиҗә ясарга тиешбез.
– Икенче яктан, боларның бар-сы да тагын да зуррак бәлаләргә, әйтик, коррупциягә китерә тү-гелме?
– Нәкъ шулай. Бүген Русиядә бөтен бәла коррупциягә кайтып кала. Ә коррупция җәмгыятьнең нигезен ашый.
Азык-төлекне генә алыйк. Ризык күп ул, сыйфаты түбән. Дөресрәге, ризык сыйфатына контроль юк.
Менә экстремизм, диләр. Ул да коррупциядән килә. Терроризм, диләр. Аның да башлангычы – коррупциядә. Террорист коралны каян ала? Солдатларның скла-дыннан сатып ала. Димәк, шушы хәлгә юл куела. Кадрлар мәсьәләсен дә шушы ук күзлектән чыгып карап була. Массакүләм, күпләп коррупция булган җирдә нинди тәртип, әхлак, гаделлек булырга мөмкин? Менә шушылар турында уйлыйм да, киләчәктә безне ниләр көтә икән димен.
«Парлы ялгызлар» дигән җырны беләсеңдер. Әлеге вакытта ул бик популяр. Миңа безнең җәмгыятебез тормышы шул парлы ялгызларны хәтерләтә: берсе бертөрле сөйли, икенчесе икенче төрле… Чынында исә хәлләр бөтенләй башкача.
Дөнья ул һәрвакыт капма-кар-шылыклардан тора. Элекке за-маннардан аермалы буларак, хәзер әйбәт эшләр турында юньләп язмыйлар. Киресенчә, юньсез кешеләр турында күбрәк язалар. Кайдадыр ерак Голландиядә җинаять эшләгән берәү турында күбрәк сөйлиләр. Мин бу хәл белән килешеп бетмим. Идеологик эш яхшы кешеләр үрнәгендә булырга тиеш.
Җәмгыять тормышын яхшырту өчен көрәшкән фидакарь кешеләр, файдалы эш-гамәлләр турында сөйләү, шулар турында язып чыгу нык җитешми. Аннары дуслык, бер-береңә күнегеп, аңлашып яшәү турында сөйләргә, язарга, шуны пропагандаларга кирәк. Кешенең нинди милләттән булуына карамастан, аның уңай ягын табып, шуны ассызыклау әйбәт эш ул.
Һәрбер милләт вәкиле, әгәр ул начар кеше булмаса, үзенең мил-ләтенә тап төшерергә тиеш түгел дип исәплим. «Менә мин фәлән милләттән!» дип мактанмасын ул. Татар, башкорт, урыс булсынмы, үзенең тәртибе, эшенә һәм гаиләсенә мөнәсәбәте белән башкаларга үрнәк булып торырга тиеш. Кешеләр арасында үзенең туган телендә сөйләшергә оялмаганнар зур хөрмәткә лаек.
– Кешеләрдә җаваплылык, вөҗдан, намус җитешмәве сизелә, дидегез. Бу җәһәттән дин ярдәмгә килә аламы?
– Диннең дә төрле яклары бар. Бу уңайдан «үткәнне яманлама, бүгенгене мактама» дигән яраткан әйтемем дә бар. Кеше, әлбәттә, нәрсәгәдер ышанып яшәргә тиеш. Кешеләрне әдәпкә, әхлакка, тәр-типкә өйрәтү, тәрбияләү җәһәтеннән дин ярдәмгә килә ала, әгәр дә дин әһелләре үзләре тормышны аңлау, тәртип, әхлаклы булу ягыннан үрнәкле булсалар. Алар зыялы гына түгел, интеллектуал да булырга тиеш.
Зыялы дигәннән, шундый мисал китерәсем килә: авылда гади генә эшчене, әйтик, тракторчыны очратырга була. Аның урта, югары белеме дә булмаска мөмкин. Әмма ул үз-үзен тотышы, башкаларга мөнәсәбәте белән, чын-чынлап, интеллигент. Черек, ялган интеллигентларга караганда, ул күпкә югарырак, сафрак, мәрхәмәтлерәк.
Диннең 499 тармагы бар, диләр. Моннан тыш, бихисап секталар пәйда булды. Алар кешене тәртипкә өйрәтү түгел, бөтенләй икенче якка – юлдан яздыруга этәрә. Шуның өчен дин мәсьәләләре белән сак булырга кирәк. Диндә акыллы, зирәк кешеләр булырга тиеш.
Дингә ышанган кеше ышансын ул. Бернинди чикләү булмасын. Хәтта борынгы заманда Чыңгызхан дин әһелләрен кысарга кушмаган, дингә аяк чалмаган. Шул ук вакытта җәмгыятебездә тәртипне дин генә урнаштырса урнаштырыр дигән сүз дә дөрес түгел.
Андре Маруа: «Әхлак ул – энҗе», – дигән. Энҗедән җыелган төймә күз алдыңа киләме? Җәмгыятькә карата әйткән ул бу сүзләрне. Әгәр шушы энҗенең бер генә төймәсе өзелеп төшсә, калганнары да тарала. Әле безнең җәмгыять шундый хәлдә.
– Адәм баласы бервакытта да өметен өзмәгән, киләчәккә ыша-ныч белән караган. Сезнеңчә, безнең илне нинди киләчәк көтә?
– Русия юкка чыккан ил түгел. Аның хәле әле җиңел түгел, әмма ул ныгыячак. Көчле шәхесләр һәр заманда да булган. Шуңа күрә үзен акыллы дип исәпләгән һәрбер кеше Русияне саклап калу өчен тыры-шырга тиеш. Илебезнең киләчәгенә ышанам. Балаларыбыз, оныкларыбыз шушы юнәлештә тырышса, көч салса, алга китәрбез, башка илләрдән ким булмабыз дим. Русиядәге кебек байлыклар бер илдә дә юк. Шушы байлыкларны фәнни нигезгә таянып, исраф итми генә файдалансак начармыни?
Заманалар авыр дип сыкранып утырырга ярамый, киләчәккә өмет белән карарга кирәк. Заман дигәннән, һәр чорның авырлыгын үз җилкәсендә татыган, әмма бирешмәгән, гаиләсенә һәм иленә тугрылыклы булган затларга – хатын-кызларга һәйкәл куяр идем мин. Бөек Ватан сугышы елларында балаларының авызыннан өзеп фронтка ризык җибәргән, көнне төнгә ялгап эшләүче – хатын-кыз. Яраланып, аяк-кулсыз иленә кайткан ирен сабый баладай караучы – хатын-кыз. Әфганстан-да, Чечняда хезмәт итеп, психикасы авыр сынауларга дучар булган яшь иргә таяныч күрсәтеп, яшәргә дәртләндереп торучы – хатын-кыз. Шул ук вакытта ул – әни дә, хатын да, шәфкать туташы да, психолог та. Ничек түзәдер хатыннар йөрәге? Шушы сабыр затлар турында
Көчем булса, һәйкәл куяр идем
Бөек Кремльнең янында…
– дигән шигъри юлларым да бар минем.
– Соңгы соравым, Абрар Мәсәлимович, җәмгыятебезне алга җибәрү өчен ниләр эшләргә кирәк дип уйлыйсыз?
– Моның өчен әллә нинди яңалыклар да кирәкми. Беренчедән, динне көчләп кертергә кирәкми. Икенчедән, хатыннары бай олигархлар белән чуалган ир-атларны Хөкүмәт эшеннән бушатып, ил өчен файдалы булган зирәк кешеләрне тупларга кирәк. Өченчедән, Хөкүмәт эшчесе вазифасына чиновникларны түгел, ә служащийларны тәгаенләү дөрес булыр. Тагын бер фикерем бар – модернизациянең гербы, әләме итеп китап, китап өстенә куелган урак һәм чүкеч урнаштыру, ярышлар оештыру.
– Матур уй-фикерләрегез, фәһемле әңгәмәгез өчен рәхмәт Сезгә!
Руфина Хәсәнова.
Фәнил АБДУЛЛИН фотосы.
Марат Ғафаров
Әйлеләр тарихына бер ҡараш
Баҫтырылған - Ағиҙел журналы, Март 2012 йыл




Ике тиҫтә йыл инде рухи донъябыҙ оло үҙгәрештәр кисерә, йолалар тергеҙелә, дингә хөрмәт уяна, ауыл-ҡалаларҙа мәсет манаралары ҡалҡа. Был ыңғай күренештәр, һис шикһеҙ, йәмғиәтебеҙҙең сафланыуына ыңғай йоғонто яһай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙ һаман да тарихыбыҙҙы элеккесә, йәғни Советтар осоронда нәшер ителгән ғилми китаптарҙан уҡып өйрәнәбеҙ. Миҫалға, «Ҡыҫҡаса Башҡортостан энциклопедияһы»н алайыҡ. Унда ырыуҙар тарихы, Әйле ырыуҙарының үткәне, был яҡтарға күсеп ултырыуы бик һуң осорға ҡайтып ҡала. Ә Тырнаҡлы, Түбәләҫ, Ҡаратаулы ырыуҙары энциклопедияла бөтөнләй теркәлмәгән. «Әйлеләр китабы» ла (төҙөүсеһе – журналист С. Бәҙретдинов. Өфө, 2007 й.) совет ғалимдарының сығанаҡтарын ҡулланып яҙылған. «Урал тауҙарының шоңҡары» тигән бүлектә Әйле ырыуҙарының Әй һәм Йүрүҙән буйҙарына килеп төпләнгән осоро уҡыусыла икеләнеү уята, сөнки китаптан аңлашылыуынса, әйлеләр был төйәккә башҡорт ҡәбиләләренең Мәскәү батшалығына (1557 й.) ҡушылыр алдынан йөҙ йыл элек кенә килеп ултырған булып сыға. Был фекер менән һис тә килешеп булмай, сөнки З. Вәлиди хеҙмәттәрендә төрки ҡәбиләләренең Урал буйына күсенеүҙәре беҙҙең эраның I быуатында башланыуы хаҡында әйтелә, һәм автор был күсенеүҙең бер нисә осорға бүленеүен билдәләй.

Тарихсылар ырыу-ҡәбиләләрҙең күсенеү осорҙарын теүәл генә билдәләмәй, сөнки быға бик күп ваҡыт үтеүе, дәлилдәр етерлек булмауы ҡамасаулай. Шулай ҙа теге йәки был ҡәбиләнең ҡайҙа күсенеүе яҡынса билдәләнеп, тарихи яҡтан был дөрөҫ тип баһалана. Совет ғалимдары Р. Кузеев, Р. Янғужин хеҙмәттәрендә төрки телле ҡәбиләләрҙән Уралға тәүгеләрҙән күсенеп ултырыусылар тип Бөрйән, Түңгәүер, Үҫәргән атала. Әйле ҡәбиләһе иһә IX–XII быуаттарға ҡайтарып ҡалдырыла. Был һығымталарын тарихсылар легенда, шәжәрәләргә таянып аңлата. Зәки Вәлидиҙең «Төрк һәм татар тарихы» (Өфө, 1994 й.) тигән китабында телгә алыныуынса, төрки ҡәбиләләрҙең был яҡтарға күсенеү осорҙары түбәндәгесә:

– һундар (миләди буйынса 92 й.) башҡорт ерҙәренә киттеләр;

– ике быуат үткәс, Сан-Пя татар төркиҙәре Амур йылғаһынан Хазар (Каспий) диңгеҙенә тиклем ерҙәрҙе биләй;

– һундар, Жужин исемле төрктәр, III–V быуаттарҙа иң ҡеүәтле ҡәүем, Дунайғаса барып етеп, Иҙел, Урал башҡорттары улар араһында ине;

– IV–VII быуаттарҙа Түкиү (төрки) ҡағандары хакимлыҡ иттеләр;

– XIII–XVI быуаттарҙа Сынғыҙ хан вариҫтары хөкөм һөрҙө.

Совет ғалимдары буйынса әйлеләрҙең күсенеү осоро Сәйҙәш хан заманына ҡайтарып ҡалдырылһа, «Әйле шәжәрәһе»ндә (Т. Ялсығол) ҡәбиләнең йәшәү осоро II быуатҡа тура килә, йәғни 60-тан ашыу быуын тәшкил итә. Һәр быуын араһын 30 йыл менән иҫәпләгәндә, 1800 йыл тигән һүҙ был. Әйле вариҫтарының һундар осорондағы күсенеүҙә ҡатнашып, Уралға килеп төпләнеүен түбәндәге дәлилдәр менән раҫларға мөмкин. Ҡәбиләнең тәү төйәге – Урал тауҙары, йәғни Себер тимер юлы үткән Әшә, Усть-Ҡатау, Баҡал, Һатҡы, Златоуст, Куса, Ҡыштым, Мейәс, Өфәле, Нязепетровск, Үрге һәм Түбәнге Өфәле һәм Свердловск өлкәһендәге Түбәнге Серги, Әртә, Красноуфимск райондары. Был төбәк ултыраҡ тормошта йәшәү өсөн уңайлы булған.

Ошо төбәктә байтаҡ дәүерҙәр металл иретеү менән шөғөлләнгәндәр. Тарихтан билдәле булыуынса, төркиҙәр тимер иретеү технологияһын тәүгеләрҙән булып үҙләштергән. Был кәсеп иң тәүҙә Ғәйнә башҡорттары ерендә башланһа, һуңынан әйлеләр еренә лә күсә. Был хаҡта З. Вәлиди хеҙмәтендә лә әйтеп кителә. Рус сәйәхәтсеһе Галиндың сәйәхәтнамәһендә лә башҡорттарҙың Силәбе, Верхнеуральск, Мейәс тарафтарында металл иретеү усаҡтары булыуы телгә алына. Шулай уҡ автор төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби юлъяҙмаларынан өҙөк килтерә: «Һиштәк (башҡорттар – М.Ғ.) – һуғышсан ҡәүем, алты туп (пушка), булат ҡылыстары үткер»,– тип яҙған.

Башҡорт археологы академик Н. Мәжитов 1964 йылда төньяҡ-көнсығыш райондарҙағы (Дыуан, Мәсетле) кургандарҙан, Хәлил, Ҡаранай ҡәберлектәренән күп биҙәнеү әйберҙәре, тимер ҡоралдар таба. Был табылған ҡомартҡылар, тарихсы фекеренсә, – Х-ХI быуаттарҙа йәшәгән башҡорттарҙың ҡәберлектәре.

Р. Кузеев хеҙмәттәрендә лә әйлеләрҙә биҙәнеү әйберҙәренең күплеге хаҡында әйтелә. ХVIII быуатта башҡорт руда сығарыусылары тураһында рус тикшеренеүселәре лә яҙып ҡалдырған. Миҫалға А. Андрющенконың «1773–1975 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы» тигән китабында завод хужаларына мәғдән ташыусы башҡорт сәнәғәтселәренең ихтилалда ҡатнашмауын билдәләй. Ул исемлеккә тарихи шәхестәрҙән Ғәйнә башҡорто Исмәғил Тасимов, Я. Аҙнағолов, Д. Үтәгәнов, Ҡунай Пазаров, Яҡут Әлибаев, Илмәкәй Барысов, Әпсәләм Хөсәйенов, Мортаза Мерәҫов, Аҡбай Бикбулатов, Хәлил Илпәтовтар ингән. Руда сығарыу был шәхестәрҙең быуындан-быуынға килгән һөнәре булған. Тарихта билдәле булыуынса, металл иретеүселәр был һөнәрҙе сер итеп һаҡлаған.

Рәсәй дәүләте был яҡтарҙа заводтар төҙөүҙе ябай ысулдар менән алып бара, уларҙы ла элекке башҡорт домналары урынына һала. Башҡорттарҙың заводтар төҙөүе бер ҡайҙа ла иҫкә алынмай, уларҙы артта ҡалған күсмә халыҡ тип кенә кәүҙәләндерергә тырышалар. 1739 йылдан башҡорттар хатта тимерлек тотоуҙан да мәхрүм ителә, сөнки ошоноң менән батша хөкүмәте, йәнәһе, уларҙың ҡорал эшләүен тыя. Рус дәүләтенең тәүге металл иретеү урыны булған Тулала элек ҡыпсаҡтар металл иреткән. Рустар был төбәкте XVI быуатта ғына яулап алған. Тимәк, металл иретеү һөнәре төркиҙәрҙән башланған.

Әйлеләр төйәкләнгән тәүге төйәк Әй, Ҡариҙел йылғаларының башы, Мейәс йылғалары буйы булып, рус колонизацияһы уларҙы Әй, Йүрүҙән йылғаларынан түбәнерәк күсенергә мәжбүр иткән. Рустар килгәнгә тиклем әйлеләрҙең бер өлөшә ярымкүсмә хәлдә малсылыҡ менән шөғөлләнгән, бер ни тиклеме ултыраҡ тормошта йәшәгән. Һунарсылыҡ, солоҡсолоҡ та киң таралған.

Әйлеләрҙең боронғолоғон, йәғни уларҙың Урал буйҙарына һундар менән бергә иң тәүгеләрҙән булып килеүен Ай (Әй) топонимы аша ла тойомларға мөмкин, сөнки «Ай» төшөнсәһе төрки телдә, тәү һүҙ булараҡ, ер-һыу исемдәрендә, туғанлыҡта киң ҡулланыу тапҡан. Атаманың тылсым көсө уның күк есеме Айға бәйле булыуындалыр, моғайын. Күк есеме Айға ҡушылыу сәбәпле, атама тәү төркиҙәр өсөн иң ҡәҙерле һүҙгә әйләнеп, ул тотем (табыныу) ролен үтәгән. Әйлеләр үҙ тамғаһы итеп ярымайҙы ҡабул иткән.

Ай (Әй) йылға исеме булып йөрөһә, ҡәбилә Әйле исемен алған. Тарихсылар араһында был мәсьәлә буйынса ике фараз йәшәп килә. Береһе Р. Кузеев менән И. Ишбирҙиндыҡы. «Йылғаға исем көньяҡ-көнсығыштан күсеп килеп, йылға үҙәненә урынлашҡан Әйле ҡәбиләһе башҡорттарынан ҡалған»,– ти улар. Топонимия белгесе, филология фәндәре докторы А. К. Матвеев был атамаға үҙ мөнәсәбәтен ошолай белдерә: «Метафора могла возникнуть и другим путем: светлую воду рек сравнили с блеском луны, отсюда толкование – светлая как луна».

Күк есемдәренә табыныу – күп халыҡтарға хас күренеш. Миҫалға япондарҙы алайыҡ. Уларҙың үҙ илен «Ҡояш сыҡҡан ил» тип атауы, халыҡтың Ҡояшҡа табыныуы, ә ҡытайҙарҙың үҙ ватанын «Күк аҫты» тип данлауы ла юҡҡа түгелдер. Тәү төркиҙәр үҙ илен Айға тиңләп кенә ҡалмаған, йылғаларҙы ҙурлаған, хөрмәтләгән. Мәҫәлән, Йәнәс-әй (Енисей) мәғәнәһе онотолоп, дөйөм исем менән йөрөтөлә башлаған. З. Вәлидиҙең уны хеҙмәттәрендә «Йәнәсәй» тип атауы ла иғтибарға лайыҡ. Төркиҙәр ҡушҡан Иртыш, Ҡатын йылғалары ла хөрмәт йөҙөнән ҡушылған. Европалағы бөйөк йылға Дунайға ла исемде төркиҙәр ҡушҡан, улар килгәнсе йылғаны «Истр» тип атап йөрөткәндәр. Йылғаның тәүге мәғәнәһе Һун-ай булып Дунайға әйләнеүенә ғәжәпләнергә ярамай, сөнки төркиҙәр атама биргән Тын йылғаһы – Донға, Ене бар (Женепар) Днепрға әүерелгән. Днепр борон таш тупһалы, бөгәрләнеп аҡҡан йылға булғанға, моғайын, шулай исем бирелгәндер.

Ҡариҙел йылғаһының да боронғо исеме Өфө. Ул Силәбе, Свердловск өлкәләре аша килеп, Ағиҙелгә ҡоя. Атаманы әйлеләрҙең Өпәй ырыуы ҡушҡан булырға тейеш. Өфө йылғаһының башынан (Силәбе өлкәһе) бер аҙ үткәс, Өфөле йылғаһы Өфөгә ҡушыла. Бәлки, өпәйҙәр йылғаға ла үҙ исемен ҡушҡан йәки йылға исемен үҙенә алғандыр.

Алтайҙан сыҡҡан төрки ата-бабаларыбыҙҙың ерен «Айҙар иле»тип исемләргә булыр ине. Күп төрки халыҡтар араһында Ай ҡушып яһалған халыҡтарҙың атамалары быға миҫал була. Н. Баскаковтың «Төрки телдәр» китабынан түбәндәге исемлекте тәҡдим итәм: алтай теле – айр-ат; әзербайжан теле – ҡаш-ҡ-ай; уйғыр теле – хам-ай; үзбәк теле – сығат-ай, лоҡ-ай; ҡырғыҙ теле – ҡай-саҡ; ҡараим – ҡара-ай теле; нуғай – нуғ-ай теле; Йәнәсәй татарҙары; хаҡас теле – хаҡ-әй; яҡут – сах-ай; тува теле – сай-ан, сай-ут теле. Ошоға өҫтәп, башҡорттарҙың Әйле ҡәбиләһе телен дә айырым Әй диалекты тип ҡарарға мөмкин булыр ине.

Башҡорттарҙың милләт булып формалашыуында ҡатнашҡан ырыу-ҡәбиләләрҙең үҙ-ара бәйләнешенең ныҡлығы түбә, олоҫ атамаларында ла сағылыш таба. Был процесты ғалимдар ентекле өйрәнгән, тип әйтергә мөмкин, сөнки был турала мәғлүмәттәр байтаҡ. Ғилми хеҙмәттәрҙә әйлеләрҙең башҡа ҡәбиләләр составында булыуы иғтибарҙы йәлеп итә. Әлегә әйлеләрҙең теге йәки был ырыу еренә ҡасан күсенеп ултырыуы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәттәр юҡ. Шулай ҙа З. Вәлидиҙең «Башҡорттар тарихы» тигән хеҙмәтендә бер нисә түбә атала: Әй-үҫәргән, Әйле-табын, Дыуан-әй, Дыуан-көҙәй, Дыуан-табын ырыуҙары Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем үк бергә йәшәгән.

Әйле аймаҡтарының күп ҡәбиләләр составында булыуы, ниңә улар башҡа ҡәбиләләргә һыйынған, тигән һорауға асыҡлыҡ индереүҙе талап итә, сөнки был күренеш әйлеләргә генә хас. Уның төп сәбәбе 1730 – 1740 йылдарҙағы ихтилалдар, йәғни батша хөкүмәтенең әйлеләр төйәгендә күп заводтар төҙөүе менән бәйлелер. Был турала беҙҙең көндәргә килеп еткән мәғлүмәттәр етерлек.

Мәҫәлән, Г. Гудков менән З. Гудкованың «Из истории Южно-Уральских горных заводов» тигән китабында Әйле башҡорттарын ауылдары менән күсереп ултыртыу осраҡтары теркәлә. «Три башкирских деревни Айлинской волости Каскиново, Туктарово и Крымово тогда же (1828 г.) были переселены со своих родных мест на расстояние до 100 верст. Две первые деревни переселились на речку Зюм, а последняя в Ратабынскую волость» (247-се бит). Шулай ук әйлеләр төньяҡ-көнсығыш райондарҙа йәшәгән ырыуҙаштары араһына ла күпләп һыйынған. Мәҫәлән, өпәйҙәр, Мәсетле районында ҡошсолар эргәләренә – өс ауылды, ҡошсолар ғәйнәләре – ике ауылды (Ғәйнә,Ҡорғат), Терһәк ырыуынан Араҡай ауылын һыйындырған. «Әйлеләр китабы»нда Әйле ырыуының башҡа төбәктәрҙә йәшәүе лә һанап үтелгән: Архангел районы Үрге Ләмәз ауылында – көҙәйҙәр, Белорет районының Исҡушты ауылында – төркмән-көҙәйҙәр, Учалы районының Һөйәрғолдо ауылында – төҫлө көҙәйҙәр, Әйле көсөктә һәм Благовещен районының – Арҡауыл, Туймазы районының – Йәрмөхәмәт һәм Иҫке Туймазы, Соҡаҙытамаҡ, Балтай, Шишмә районының Әлебай ауылдарында әйлеләр көн итә. (12-се бит) «Тамырҙарыңды беләһеңме?» (Өфө, 2007 й.) тигән методик ҡулланманан ҡәбиләләрҙә Әй аймаҡтары исемлеген һанап үтәйек: Табын ҡәбиләһе –Ҡуштан әй, Төп әй, Сыуаш әй, Ҡол әй, Бөжәк әй, Сүп әй аймаҡтары; Үҫәргән – Әй үҫәргән, Йомаҡ әй, Иш әй, Ҡупы әй, Шеш әй, Тау әй; Меңле – Әйле мең, Аҫыл әй, Мурт әй, Урыҫ әй, Мырҙа әй, Аҡыллы әй; Бөрйән – Ише әй, Ырыҫ әй, Әй үрмәҫ, Саты әй. Ҡатай – Шуҡ әй, Ҡол әй, Саты әй, Мурт әй, Ҡолсо әй; Ҡыпсаҡ – Әй-һай, Ҡара әй, Кире әй, Күс әй; Дыуан – Дыуан һаҡал, Ҡыуаҡлы әйле, Сәм әй.
ЧИТАЙ СТРАНА!
Я узнал, что у меня
Есть огромная семья —
И тропинка, и лесок,
В поле каждый колосок!
Речка, небо голубое —
Это все моё, родное!
Это Родина моя!
Всех люблю на свете я!
Владимир Орлов "Родное"

Взгляни на глобус:
Вот он – шар земной,
На нём Башкирия
С берёзовый листок величиной.
Всего лишь навсего
Не больше
Обыкновенного листка,
Берёза же - великая Россия -
Так зелена, так высока!
Мустай Карим «О березовом листе»

На этом «березовом листе» расположен и Мечетлинский район. Есть там леса и тропинки, горы и курганы, реки и озера. Мечетлинский район, край с прекрасной природой. Еще прекрасней здесь удивительные люди, скоромные труженики и труженицы, стремящиеся к творческой и созидательной жизни. Книга «Мечетлинский район Республики Башкортостан: Энциклопедия» тому свидетельство. Это баллада о природе, истории, современном состоянии родного края, ее уважаемых личностях.
Работа над энциклопедией – это коллективный труд, использование и обработка колоссального информационного материала, соблюдение определенных требований и стандартов, предъявляемых такого рода изданиям. Безусловно, эти основные составляющие творческого процесса были успешно реализованы в ходе подготовки энциклопедии.
Главной информационной базой и основой стали статьи Краткой энциклопедии Мечетлинского района, изданной к 70-летнему юбилею района в 2000 году. Не будь этой книги, подготовить новую энциклопедию «с нуля» за столь короткий срок вряд ли было бы возможно. Надо отдать должное и выразить огромную благодарность инициаторам и составителям Краткой энциклопедии. Кстати, в новой энциклопедии есть отдельная статья об этой книге с иллюстрацией обложки. Кроме статей первой энциклопедии в подготовке нового издания были использованы фотографии и материалы районного архива, Центрального государственного архива общественных объединений РБ (ЦГАОО РБ), «Башкирской энциклопедии», районной газеты. К сбору информационных материалов были привлечены практически все организации района, администрации сельских поселений, коллективы школ, домов культуры, библиотек. Активную жизненную позицию проявили многие жители района, а также мечетлинцы за его пределами. Таким образом, составителям удалось обеспечить коллективную работу над энциклопедией.
Однако огромный информационный материал без соответствующей обработки не может самостоятельно превратиться в статьи энциклопедии. Требуется ее систематизация, стандартизация, унификация и редактирование по правилам науки – энциклопедистики. Осознанно не буду перечислять авторов и редакторов статей, дабы не обидеть кого-либо. Достаточно много людей: от простых работников образования и культуры до докторов наук, академиков, принимали участие во всех этапах работы. Вместе с тем, должен отметить, что именно благодаря настойчивости, упорству, а порой и упрямству Гульнары Кимовны Бикташевой и Назиры Фазыльяновны Ахкамовой удалось организовать работу большого творческого коллектива на общественных началах. Неоценимую помощь в научной консультации и редактировании статей новой энциклопедии оказала Клара Ишбулдиновна Гибадуллина, заместитель директора научного издательства «Башкирская энциклопедия». Необходимо отметить, что в последние годы в издательстве ведутся исследования по энциклопедистики различного уровня, оно оказывает научно-методическую помощь в подготовке энциклопедий районов, городов республики. Несомненно, такая поддержка способствует развитию самой науки в пределах республики, а также росту имиджа Башкортостана в масштабах страны и мира.
Книга «Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия» состоит из двух частей. Первая представляет собой обзорный очерк, характеризующий современное состояние района, во второй части помещены около 700 статей, расположенных в алфавитном порядке. В конце книги дан список литературы, использованной при подготовке материалов, перечень основных сокращений и аббревиатуры, перечень статей. В книге содержатся статьи о важнейших исторических событиях; археологии и этнографии, природе, экономике и сельском хозяйстве, населенных пунктах района, о географических объектах, о предприятиях, учреждениях, организациях; народном образовании, средствах массовой информации, о спорте. Практически впервые были описаны малые реки, озера, исчезнувшие населенные пункты района. Значительное место уделяется персоналиям, то есть биографическим статьям, об известных людях, своей жизнью и творчеством связанных с районом; работниках сельского хозяйства, руководителях района, организаторах производства, образования и здравоохранения, известных деятелях науки, литературы и искусства, знаменитых спортсменах, лауреатах премий района, почетных граждан района, лицах, избранных депутатами Союзного, Российского и республиканского уровня. Включены статьи об уроженцах района, получивших признание за его пределами.
В свою очередь, мы, мечетлинцы, гордимся тем, что были и остаемся «первопроходцами». Мечетлинский район – это край первых коммунаров (1918), основатель первого межколхозного дома отдыха для тружеников села (1969), издатель первой энциклопедии районного уровня (2000). И снова первым переиздает ее в полном формате. Последнее событие инициировало идею публикации справочных изданий школ, организаций, населенных пунктов района. Определенный задел для ее реализации уже имеется. Достаточно большой информационный материал, подготовленный для энциклопедии района, остался невостребованным в связи с ограниченным объемом бумажного варианта книги и жесткими критериями отбора статей.
Мы продолжаем работать над новыми книгами. И все это на общественных началах, и без каких либо коммерческих целей. Это настоящая инициатива «снизу», поддерживаемая местным исполнительным органом власти «сверху». Мы читаем и пишем, пишем и читаем. И вы, читайте. Необязательно эту книгу, а вообще читайте. И любите РОДИНУ.
ЧИТАЙ СТРАНА!!!
В Башкортостане представят второе издание энциклопедии Мечетлинского района
http://encyclopedia.ru/news/enc/detail/40200/
ЭНЦИКЛОПЕДИЯ – ЗЕРКАЛО РАЙОНА (районная газета "Мечетлинская жизнь"
№92 от 14 сентября 2011 года)
В жизни не поверил бы, если б мне сказали, что районная энциклопедия вызовет споры и тем более эти споры время от времени обострятся. Мне, непосредственному участнику подготовки к печати 2-х изданий энциклопедии Мечетлинского района (отнюдь не в качестве «свадебного генерала»), есть, что сказать по этому поводу. Кстати, в подготовке первого издания энциклопедии самое активное участие принимали и творческие работники редакции районной газеты.
Решение о подготовке и издании книги «Энциклопедия Мечетлинского района» было принято администрацией района 29 августа 2009 года. Без преувеличения можно сказать, что это решение было продиктовано самой жизнью. К тому времени возникла объективная необходимость в издании, содержащем новые разносторонние сведения о прошлом и настоящем района, его известных людях.
Энциклопедия района в полном смысле этого слова - творение коллективное. В её создании, так или иначе принимали участие многие, кому не безразлична история и настоящее родного края. Особая роль в создании энциклопедии принадлежит её составителю Н. Ф. Ахкамовой, взявшей на себя ответственность за сбор и сведение воедино большого объёма материала; К. И. Гибадуллиной за научную консультацию и переработку, уточнение разнообразных, порой неполных и противоречивых сведений. Большого уважения достойны, конечно, создатели первого издания энциклопедии; они останутся в памяти людей как первооткрыватели издания. Огромную практическую помощь по изданию районной энциклопедии оказал И. Ж. Якупов.
По подготовке энциклопедии на основе архивных документов и научных изданий большую работу провел А. Г. Каримов. Для включения в энциклопедию им было рекомендовано 8 монографических статей, 42 статьи по основным понятиям, а также 30 статей по персоналиям. При написании статей были использованы фонды Центрального государственного архива общественных объединений РБ, документы по истории революционных событий и Гражданской войны, а также научные издания и публикации.
При подготовке статей о персоналиях были изучены личные дела, анализировались данные из анкет, автобиографий, учётных карточек членов партии; эти источники сопоставлялись, таким образом, выяснялась истина. Архивные документы открыли немало интересного: выяснены биографии и впервые включены в издание наши земляки-министр юстиции БАССР в 1949 - 1954 годах, выходец из деревни Лемез-Тамак Рахматуллин Карам Рахматуллович, заместитель председателя Совета Министров БАССР в 1947- 1950 годах Ахмеров Биктимер Галиуллович и многие другие. Многое стало известно и о личностях, руководивших районом в годы его становления.
Можно с большой уверенностью сказать, что книга «Энциклопедия Мечетлинского района» была благосклонно принята её читателями и стала своеобразным путеводителем по родному району, добрым другом и советчиком. Этому способствовало, конечно, и красивое полиграфическое оформление и дизайн издания.
Какие заблуждения и ложные мнения продолжают иметь место о втором иэдании Мечетлинской районной энциклопедии? Народ-то у нас очень доверчивый. Ведь советская власть сделала людей такими. У них, особенно у старшего поколения, на уровне подсознания была вера: всё, что говорят по телевидению и радио, пишут в газетах, - чистая правда. Так что это тоже одна из причин, что заставила меня взять перо в руки. Настало время вещи называть своими именами.
Во-первых, все персоналии были внесены в энциклопедию только согласно критериям, которые были утверждены администрацией района. Эти критерии, как мне известно, были разработаны с учётом мнения членов редакционной коллегии. Ради справедливости я могу однозначно и категорично сказать, что каких- либо «особых» указаний, тем более нажима со стороны главного редактора энциклопедии или других должностных лиц не было. И, наконец, я полностью согласен с Р. Ш. Гатауллиным: «Нет предела совершенству, и от земляков не отрекайтесь!».

Во-вторых, члены редколлегии и рабочих групп собирались регулярно, было много предложений, рекомендаций по подготовке второго издания энциклопедии. Однако отдельные члены вышеназванных рабочих органов не пошли дальше разговоров. Действительно, был обмен мнениями, но в отдельных случаях, мягко говоря, отсутствовала конкретная практическая работа.
В-третьих, руководители социальной сферы района (особенно культуры и образования), аграрного комплекса, предприятий и организаций районного центра весьма неохотно и с большим опозданием взялись за работу.
В-четвёртых, часто менялись заместители главного редактора, что тоже негативно повлияло на ход работы.
В-пятых, архивы и другие источники информации изучены не полностью, и, несомненно, будущим исследователям они откроют немало интересного.
Конечно, претензии, как субъективные, так и объективные, будут всегда и по любому поводу. Ведь в народе недаром говорят, что после боя герои появляются, их со временем становится больше и больше. Только вот негоже использовать газетную площадь для споров, зачастую бессмысленных, выяснения отношений. Думаю, они для читателя не представляют большого интереса.
Что я предлагаю взамен? В ходе работы над энциклопедией постоянно ощущался дефицит объёма будущей книги, в связи с чем о многом приходилось говорить очень сжато и кратко. Была создана лишь основа для дальнейшего изучения района, были обозначены границы этого обширного поля деятельности. В связи с этим настало время организовать регулярный выпуск сборников материалов из районной газеты по основным направлениям. Ведь во многих случаях источником информации является именно районная газета. Можно выпускать сборники статей под условными названиями, например, «Лучшие организаторы сельхозпроизводства», «Лучшие спортсмены района», «Лучшие деятели искусства и культуры», «Известные деятели здравоохранения» и т. д. Опыт уже есть, в свое время районка регулярно на своих страницах печатала цикл статей ныне уже покойного В. Фазлыева «Известные спортсмены района». Тем более, как мне известно, районная типография имеет все технические возможности для такой работы. А финансы при желании всегда найдутся (в случае чего соответствующие ведомства помогут, ведь нашли же деньги для издания книги М.Гафарова).
В современных условиях, когда важнейшими ценностями являются гражданское и межнациональное согласие и сотрудничество, эти сборники, думается, помогут всем нам полнее и разностороннее представить своё прошлое, главные уроки которого - толерантность и совместная дружная работа. Также не надо забывать их воспитательное значение, прежде всего для молодёжи.
Далее. Есть необходимость восстановить и создать историю сельских советов, деревень и сёл района, крупных предприятий и организаций райцентра, пока не всё растеряли (такой опыт работы имеется в Белокатайском, Кигинском и др. районах).
В заключение хочу сказать, что энциклопедию можно назвать зеркалом района, ибо в ней комплексно отражаются разнообразные знания о родном крае. А в дальнейшем, надеюсь, энциклопедия будет иметь третье и последующие издания, дополненные новыми исследованиями. А пока остаётся признать, что воспоминания очевидцев тех или иных событий, документы республиканских архивов, а также архивов гг. Красноуфимска, Перми, Златоуста и др. практически мало изучены. Они ждут нас, ждут нашей упорной и трудной исследовательской работы. Иначе мы все окажемся в «королевстве кривых зеркал».
Галимьян Каримов,
член Союза журналистов России.

Profile

meshetlinski
ТМ Энциклопедия Мечетлинского района

Календарь

Декабрь 2012
Вс Пн Вт Ср Чт Пт Сб
      1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031     

Syndicate

RSS Atom
Разработано LiveJournal.com
Designed by Lilia Ahner